1
استادتمام، گروه عمران، شهرسازی و مدیریت بحران، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، ایران
2
کارشناس ارشد، مجتمع دانشگاهی مهندسی و پدافند غیرعامل، دانشگاه صنعتی مالک اشتر، تهران، ایران
3
دانشجوی کارشناسی ارشد معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، ایران
چکیده
زلزله همواره یکی از مخاطرات اصلی ایران است و مدیریت بحران در محلات مرزی و چندفرهنگی به دلیل تنوع قومی-مذهبی، محرومیتهای تاریخی و ساختار مدیریتی متمرکز، نیازمند الگویی بومی و مشارکتی است. هدف این پژوهش، طراحی الگوی بومی مدیریت مشارکتی بحران زلزله در محلات چندفرهنگی مرزی بر پایه سرمایههای اجتماعی-مذهبی با مطالعه موردی شهر ارومیه است. پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، کیفی و از نوع نظریهدادهبنیاد است و دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۱۸ خبره شامل مدیران بحران، رهبران دینی، معتمدان محلی و فعالان اجتماعی که با نمونهگیری هدفمند و نظری انتخاب شدند، گردآوری شد. یافتهها نشان داد الگوی جامع شامل شرایط علی (آسیبپذیری لرزهای، محرومیت مرزی، ظرفیت شبکههای قومی-مذهبی، اعتماد به رهبران دینی و هنجارهای همیاری)، شرایط زمینهای (ساختار متمرکز، مقررات دستوپاگیر، فرهنگ محافظهکار و ویژگیهای جغرافیایی-امنیتی) و شرایط مداخلهگر (همکاری میانمذهبی، حمایت نهادهای رسمی، آموزش پیشینی، بیاعتمادی نهادی و نوسان مدیریتی) است. پدیده محوری «تابآوری مشارکتی مبتنی بر سرمایههای اجتماعی-مذهبی» با مؤلفههایی چون شبکههای غیررسمی همیاری، ظرفیت نهادهای دینی و اعتماد بینگروهی تجلی یافت و راهبردها شامل تشکیل شوراهای محلی، شبکههای امدادی مبتنی بر مساجد و کلیساها، آموزش مشترک، نقشهبرداری سرمایهها و تفویض اختیار بود. پیامدها نیز افزایش سرعت پاسخ، بازسازی عادلانهتر، کاهش تنشها و افزایش تابآوری را نشان داد. در نتیجه، مدیریت اثربخش بحران زلزله در محلات چندفرهنگی مرزی مستلزم شناسایی، تقویت و سازماندهی سرمایههای اجتماعی-مذهبی، جلب اعتماد، تفویض اختیار به نهادهای محلی و گذار از رویکرد متمرکز به رویکرد مشارکتی و فرهنگمحور است.