تحلیل ساختاری پیشران‌های اثرگذار و اثرپذیر در سیستم اجتماعی–بوم‌شناختی سیستان: ریشه‌یابی بحران و پایش وضعیت منابع طبیعی

این پژوهش با هدف شناسایی پیشران‌های کلیدی مؤثر بر وضعیت منابع بوم‌شناختی خاک، آب و پوشش گیاهی سیستان انجام شد. برای دستیابی به این هدف، 67 پیشران‌ با روش دلفی و بهره‌گیری از تفکر سیستمی شناسایی و سپس با بهره‌گیری از نرم‌افزار میک‌مک مورد تحلیل قرار گرفتند تا میزان اثرگذاری و اثرپذیری آن‌ها در چارچوب روابط مستقیم، غیرمستقیم، احتمالی مستقیم و احتمالی غیرمستقیم مشخص شود. نتایج نشان داد پیشران‌های منفعت‌طلبی، دلسردی یا بی‌علاقگی مدیران و تصمیم‌گیران، فساد و ناکارآمدی مدیریتی، عدم تعهد نمایندگان مجلس، شوراها به برنامه‌های چشم‌انداز حفاظت و توسعه سیستان دارای بیشترین قدرت اثرگذاری و کمترین تاثیرپذیری هستند که به‌ عنوان پیشران‌های کلیدی معرفی شدند. همچنین پیشران‌هایی نظیر کاهش تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی، کاهش زیبایی‌شناختی در مناظر طبیعی و مصنوعی، بهداشت محیط و سلامت انسان، عدم موفقیت در اجرای طرح‌های احیای پوشش گیاهی، تخریب جنگلکاری‌ها و تردد از مسیرهای خارج از جاده داخل تالاب هامون، گردشگری و اقتصاد محلی، عدم مشارکت مردم و سازمان‌های غیردولتی در اجرای برنامه‌های بیابان‌زدایی و مقابله با ریزگردها، بی‌اعتمادی مردم به مسئولین، مهاجرت و افزایش فقر به عنوان پیشران‌های پاسخ که دارای بالاترین تاثیرپذیری و کمترین تاثیرگذاری‌اند، شناسایی شدند. بررسی جابه‌جایی پیشران‌ها نیز نشان داد سیستم بر اساس روابط تأثیرگذاری و تأثیرپذیری متغیرها همچنان دارای پایداری ساختاری است. بر اساس نتایج به‌دست آمده پیشران‌های کلیدی در حوزه مدیریتی، سیاسی و حاکمیتی متمرکز هستند و پیشران‌های پاسخ در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و بوم‌شناختی قرار دارند. بنابراین می‌توان دریافت که بهبود پیشران‌های پاسخ منوط به ارتقاء وضعیت حوزه‌های مدیریتی، سیاسی و حاکمیتی است.