ارزیابی و تحلیل فضایی تاب‌آوری اجتماعی و اقتصادی استان تهران با رویکرد سیستمی و علّی

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و تحلیل فضایی تاب‌آوری اجتماعی-اقتصادی در سطح ۱۶ شهرستان استان تهران و ریشه‌یابی علل بازتولید نابرابری‌های منطقه‌ای انجام شده است.
این مطالعه با رویکردی کمّی-ساختاری و در بستر چارچوب علّی انجام گرفت. برای وزن‌دهی به شاخص‌ها در ابعاد چهارگانه، از تکنیک فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی با مشارکت ۲۰ خبره (با نرخ ناسازگاری مطلوب ۰.۰۶۴) استفاده شد. پس از بی‌مقیاس‌سازی داده‌های عینی آماری با فرمول Z-Score، رتبه‌بندی نهایی شهرستان‌ها توسط مدل TOPSIS صورت پذیرفت. به‌منظور خروج از تحلیل‌های توصیفی، الگوریتم K-means برای کشف الگوهای فضایی و مدل معادلات ساختاری جهت آزمون و اثبات روابط علّی میان مؤلفه‌های سیستم به‌کار گرفته شد.
نتایج تاپسیس حاکی از یک شکاف عمیق ساختاری است؛ به‌طوری‌که کلان‌شهر تهران (۱۰.۴۵) به دلیل انحصار در زیرساخت‌ها و خدمات، در بالاترین سطح تاب‌آوری قرار دارد و در مقابل، کمربند پیرامونی شامل شهرستان‌های قرچک (۵.۸۳-)، بهارستان (۵.۷۰-) و پاکدشت (۴.۳۴-) در وضعیت بحرانی و شکنندگی مفرط قرار گرفته‌اند. خروجی تحلیل مسیر به‌طور آماری اثبات کرد که نیروهای محرک توسعه نامتوازن، مستقیماً به شکل‌گیری فشارهای کالبدی در مناطق حاشیه‌ای منجر شده و تاب‌آوری رفاهی این جوامع را تضعیف کرده است (تأثیر زیرساخت بر سلامت با ضریب مسیر ۰.۷۹). همچنین خروجی الگوریتم K-means، شهرستان‌ها را در ۴ خوشه کاملاً متمایز طبقه‌بندی و الگوی فضایی مرکز-پیرامون را تأیید کرد.
نابرابری تاب‌آوری در استان تهران صرفاً یک اختلاف جغرافیایی نیست، بلکه محصول ساختار قطبی‌شده توسعه است. ارتقای تاب‌آوری مستلزم گذار از توسعه خوابگاهی در حاشیه کلان‌شهر، به سمت توسعه متقارن زیرساخت‌های سلامت، توزیع عادلانه خدمات و توانمندسازی اقتصاد محلی است.