دانشگاه تربیت مدرس آمایش فضا و ژئوماتیک 1605-9689 30 1 2026 03 21 Assessment and Spatial Analysis of Socio-Economic Resilience in Tehran Province: A Systemic and Causal Approach ارزیابی و تحلیل فضایی تاب‌آوری اجتماعی و اقتصادی استان تهران با رویکرد سیستمی و علّی 59 112 29162 FA امین محتاج الله یزدی کارشناسی ارشد برنامه‌ریزی منطقه‌ای دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران 0009-0002-2193-8180 دکتر محمد صالح شکوهی عضو هیئت علمی دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران Journal Article 2026 04 24 This study aims to provide a comprehensive assessment and strategic planning framework for the social–economic resilience of counties in Tehran Province, using the DPSIR analytical framework. The main objective is to identify the current conditions, analyze regional inequalities, and propose practical strategies to enhance resilience across the province.The research adopts a mixed quantitative–qualitative methodology and evaluates resilience across fourteen key dimensions, including health and social welfare, human capital, sustainable economy, infrastructure, environment, and food security. Data were collected from official sources, normalized using the Z-value method, and indicator weights were determined through the Analytic Hierarchy Process based on expert judgment.The findings reveal significant spatial inequalities among the counties. Tehran County, with a resilience score of 10.45, along with Firuzkuh (7.39) and Rey (5.91), ranks at the top, while Pishva (0.44) and Varamin (0.71) are in the most disadvantaged positions. This distribution confirms a clear center–periphery pattern and a north–south divide in access to infrastructure, services, and human capital.DPSIR analysis indicates that macro-level drivers such as population growth and economic policies have intensified pressures on employment, housing, and public services. These pressures have weakened resilience and led to adverse impacts, including declining quality of life and increasing social inequality.Finally, the study emphasizes the need for region-specific strategic responses, including immediate investment in health and educational infrastructure in deprived counties, the development of sustainable and diversified employment in densely populated areas, and a focus on knowledge-based economy and sustainable tourism in more developed regions. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و تحلیل فضایی تاب‌آوری اجتماعی-اقتصادی در سطح ۱۶ شهرستان استان تهران و ریشه‌یابی علل بازتولید نابرابری‌های منطقه‌ای انجام شده است.این مطالعه با رویکردی کمّی-ساختاری و در بستر چارچوب علّی انجام گرفت. برای وزن‌دهی به شاخص‌ها در ابعاد چهارگانه، از تکنیک فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی با مشارکت ۲۰ خبره (با نرخ ناسازگاری مطلوب ۰.۰۶۴) استفاده شد. پس از بی‌مقیاس‌سازی داده‌های عینی آماری با فرمول Z-Score، رتبه‌بندی نهایی شهرستان‌ها توسط مدل TOPSIS صورت پذیرفت. به‌منظور خروج از تحلیل‌های توصیفی، الگوریتم K-means برای کشف الگوهای فضایی و مدل معادلات ساختاری جهت آزمون و اثبات روابط علّی میان مؤلفه‌های سیستم به‌کار گرفته شد.نتایج تاپسیس حاکی از یک شکاف عمیق ساختاری است؛ به‌طوری‌که کلان‌شهر تهران (۱۰.۴۵) به دلیل انحصار در زیرساخت‌ها و خدمات، در بالاترین سطح تاب‌آوری قرار دارد و در مقابل، کمربند پیرامونی شامل شهرستان‌های قرچک (۵.۸۳-)، بهارستان (۵.۷۰-) و پاکدشت (۴.۳۴-) در وضعیت بحرانی و شکنندگی مفرط قرار گرفته‌اند. خروجی تحلیل مسیر به‌طور آماری اثبات کرد که نیروهای محرک توسعه نامتوازن، مستقیماً به شکل‌گیری فشارهای کالبدی در مناطق حاشیه‌ای منجر شده و تاب‌آوری رفاهی این جوامع را تضعیف کرده است (تأثیر زیرساخت بر سلامت با ضریب مسیر ۰.۷۹). همچنین خروجی الگوریتم K-means، شهرستان‌ها را در ۴ خوشه کاملاً متمایز طبقه‌بندی و الگوی فضایی مرکز-پیرامون را تأیید کرد.نابرابری تاب‌آوری در استان تهران صرفاً یک اختلاف جغرافیایی نیست، بلکه محصول ساختار قطبی‌شده توسعه است. ارتقای تاب‌آوری مستلزم گذار از توسعه خوابگاهی در حاشیه کلان‌شهر، به سمت توسعه متقارن زیرساخت‌های سلامت، توزیع عادلانه خدمات و توانمندسازی اقتصاد محلی است. https://hsmsp.modares.ac.ir/article_29162_3661a947520a1a9694fc9efcdb1133db.pdf