دانشگاه تربیت مدرس آمایش فضا و ژئوماتیک 1605-9689 30 1 2026 03 21 Structural Analysis of Influential and Responsive Drivers in the Sistan Social–Ecological System: Root Cause Analysis of the Crisis and Natural Resource Monitoring تحلیل ساختاری پیشران‌های اثرگذار و اثرپذیر در سیستم اجتماعی–بوم‌شناختی سیستان: ریشه‌یابی بحران و پایش وضعیت منابع طبیعی 35 58 28924 FA فاضله رخشانی گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه زابل، زابل، ایران ملیحه عرفانی گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه زابل، زابل، ایران فاطمه عین الهی پیر گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه زابل، زابل، ایران نرجس اکاتی گروه محیط زیست، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه زابل، زابل، ایران Journal Article 2026 06 15 This research was conducted with the aim of identifying the key drivers affecting the sustainability of Sistan’s ecological resources, including soil, water, and vegetation. 67 drivers with Delphi method and systems thinking were identified and then analyzed using MICMAC to determine their impact and influence within the framework of direct, indirect, probable direct, and probable indirect relationships. The results showed that the drivers of self-interest, discouragement or indifference of managers and decision-makers, corruption and managerial inefficiency, and the lack of commitment of parliamentarians and local councils to the Sistan conservation and development vision programs have the greatest influence and the lowest dependency, and were therefore identified as the key drivers. Moreover, drivers such as reduced biodiversity and ecosystem services, aesthetic decline in natural and artificial landscapes, environmental and human health, failure to implement vegetation restoration plans, degradation of afforestation projects and off-road traffic inside the Hamoon Wetland, tourism and the local economy, lack of participation of people and non-governmental organizations in implementing desertification-control programs, public distrust of officials, migration, and increased poverty were identified as response drivers with the highest dependency and lowest influence. The examination of driver displacement showed that the system has structural stability based on the influence and dependence relationships between the variables. The findings indicate that key drivers are concentrated in managerial, political, and governance domains, while response drivers lie within economic, social, cultural, and ecological dimensions. Accordingly, it can be inferred that improving response drivers depends on enhancing conditions of managerial, political, and governance spheres. این پژوهش با هدف شناسایی پیشران‌های کلیدی مؤثر بر وضعیت منابع بوم‌شناختی خاک، آب و پوشش گیاهی سیستان انجام شد. برای دستیابی به این هدف، 67 پیشران‌ با روش دلفی و بهره‌گیری از تفکر سیستمی شناسایی و سپس با بهره‌گیری از نرم‌افزار میک‌مک مورد تحلیل قرار گرفتند تا میزان اثرگذاری و اثرپذیری آن‌ها در چارچوب روابط مستقیم، غیرمستقیم، احتمالی مستقیم و احتمالی غیرمستقیم مشخص شود. نتایج نشان داد پیشران‌های منفعت‌طلبی، دلسردی یا بی‌علاقگی مدیران و تصمیم‌گیران، فساد و ناکارآمدی مدیریتی، عدم تعهد نمایندگان مجلس، شوراها به برنامه‌های چشم‌انداز حفاظت و توسعه سیستان دارای بیشترین قدرت اثرگذاری و کمترین تاثیرپذیری هستند که به‌ عنوان پیشران‌های کلیدی معرفی شدند. همچنین پیشران‌هایی نظیر کاهش تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی، کاهش زیبایی‌شناختی در مناظر طبیعی و مصنوعی، بهداشت محیط و سلامت انسان، عدم موفقیت در اجرای طرح‌های احیای پوشش گیاهی، تخریب جنگلکاری‌ها و تردد از مسیرهای خارج از جاده داخل تالاب هامون، گردشگری و اقتصاد محلی، عدم مشارکت مردم و سازمان‌های غیردولتی در اجرای برنامه‌های بیابان‌زدایی و مقابله با ریزگردها، بی‌اعتمادی مردم به مسئولین، مهاجرت و افزایش فقر به عنوان پیشران‌های پاسخ که دارای بالاترین تاثیرپذیری و کمترین تاثیرگذاری‌اند، شناسایی شدند. بررسی جابه‌جایی پیشران‌ها نیز نشان داد سیستم بر اساس روابط تأثیرگذاری و تأثیرپذیری متغیرها همچنان دارای پایداری ساختاری است. بر اساس نتایج به‌دست آمده پیشران‌های کلیدی در حوزه مدیریتی، سیاسی و حاکمیتی متمرکز هستند و پیشران‌های پاسخ در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و بوم‌شناختی قرار دارند. بنابراین می‌توان دریافت که بهبود پیشران‌های پاسخ منوط به ارتقاء وضعیت حوزه‌های مدیریتی، سیاسی و حاکمیتی است. https://hsmsp.modares.ac.ir/article_28924_71d54f4b09795d02cbc6959c1145e886.pdf